Problemy z językiem polskim? Profesor Jan Miodek Wam pomoże!

Prof. Jan Miodek
 Piotr Warczak

JAN MIODEK
Rzecz o języku
Z Debrzna do Zabrza

W województwie pomorskim, w powiecie człuchowskim, leży miasto Debrzno. Bardzo ciekawa jest etymologia jego nazwy, o którą prosi Pan S.P. z Chorzowa. Pochodzi ona mianowicie od staropolskiego słowa debrz, debrza, debra, które oznaczało „jar, parów, mały wąwóz utworzony przez wodę, zarośnięty; także las, gaj, zarośla”. W „Słowniku etymologicznym języka polskiego” Franciszka Sławskiego można przeczytać, że w dawnej polszczyźnie występowały również wariantywne brzmienia dziebra, dziembra, dziembrza, dziebrz. Wszystkie one są kontynuacją praindoeuropejskiej formy dheub – „głęboki, wydrążony”. Pierwotne zatem znaczenie interesującego nas dziś rzeczownika to „dół, jama, dolina, wąwóz”, a dopiero późniejsze – „dolina, jama z wodą”.

Współczesne słowniki rejestrują tylko hasło – termin geograficzny debrza o znaczeniu „sucha dolina o wąskim dnie i stromych zboczach, w kształcie litery V, powstająca i rozwijająca się wskutek erozji wód, głównie na terenach zbudowanych z utworów mało spoistych; parów”.
Warto wiedzieć, że do tej samej rodziny wyrazowej należą nazwy rzeczne Brda i Zbrzyca – pierwotne Dbra i Dbrzyca - oraz rzeczownik dąbrowa.

A dlaczego w tytule dzisiejszego odcinka proponuję podróż z Debrzna do Zabrza? – Bo i dzisiejsze górnośląskie Zabrze to pierwotne Zadbrze (zapis z roku 1305: Sadbre), czyli „osada położona za debrami, tj. za wąwozem, za dołami, za gąszczem leśnym”. Zaborze natomiast - dzielnica Zabrza – to formacja słowotwórcza utworzona od wyrażenia przyimkowego „za borem, za borami”.
W funkcji metafory (przenośni) o znaczeniu „gąszcz, zagmatwanie, skomplikowane rejony” debry pojawiały się u Stanisława Lema (1921-2006). W jednym z felietonów, które zamieszczał w „Tygodniku Powszechnym”, pisarz zwierzał się z zagubienia jakiejś książki „w debrach swojej biblioteki”. Na parę tygodni przed śmiercią ponownie użył tego słowa: „Byłoby rzeczą nonsensowną, gdybym się na łamach „Tygodnika” zapuścił w debry chemii syntetyczno-technologicznej”.

Skoro o Zabrzu była dzisiaj mowa, zajmijmy się na koniec parą utworzonych od niego przymiotników: zabrski – zabrzański. Wszystkie wydawnictwa uznają obie te formy za poprawne. W górnośląskich miastach częściej widzę ulicę Zabrską – tak jak sprawozdawcy sportowi chyba częściej mówią o zabrskim Górnikach, choć w szybkiej mowie staje się on nieuchronnie w ich ustach „zapskim Górnikiem”. I właśnie z powodu owej jakże trudnej do wymówienia zbitki spółgłoskowej „-brsk-” wolę dłuższy o jedną sylabę, ale poręczniejszy artykulacyjnie wariant zabrzański – w dodatku zachowujący brzmienie tematu fleksyjnego podstawy słowotwórczej Zabrz-, które się zmienia w postaci zabrski.
Jan Miodek

RSM

Więcej na temat:

Komentarze

Liczba znaków do wpisania:  4000/4000

Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Jeśli uważasz, że któryś z komentarzy łamie regulamin, to wyślij nam link do tego artykułu na pomoc@naszemiasto.pl

Wybrane dla Ciebie

Powiązane

Więcej na temat:
Więcej na temat:
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, wyłącz Adblock na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3